Imazhi i gruas shqiptare në 100 vjet

Publikuar më 31.10.2012 | 15:34

 

Valeria Dedaj

Në Muzeun Historik Kombëtar hapet sonte në mbrëmje ekspozita “100 vjet nga jeta dhe kontributi i grave në Shqipëri”. Kuratorja Suzana Varvarica flet për një kombinim harmonik të imazhit historik me atë artistik: dokumente dhe fakte historike që prezantojnë në mënyrë kronologjike veprimtarinë e gjithanshme të grave dhe vajzave, foto bardhë e zi ku shfaqen portretet e tyre dhe atmosfera e kohës që harmonizohen me imazhin që krijojnë vepra të arteve pamore. “Shoqëria shqiptare është rritur në këta 100 vjet përmes reflektimit hap pas hapi të ndryshimeve, me të cilat është përballur. Në këtë rritje dhe ndryshim, një rol të madh dhe pa ekuivok ka gruaja, dora, mendja dhe shpirti i saj”, thotë Varvarica. “Ky rol është i ndjeshëm dhe me plot rezultate edhe në fushën e arteve, ku gruaja vepron si artiste dhe imazhi i saj frymëzon dhe nxit krijuesit.”

Kuratorja ka zgjedhur vepra në pikturë, instalacion, skulpturë, fotografi, kostumografi dhe poster. “Ekspozita tregon edhe që artet pamore në Shqipërinë e shekullit XXI nuk e përmbajnë në trupin e tyre elementin e diferencimit cilësor dhe zhvillimor me artet pamore të vendeve të tjera evropiane apo dhe botërore.”

Liljana Çefa, Lubjana Dashi, Lumturi Blloshmi, Marta Zadrima dhe Zheni Vogli, Merita Selimi Spahija, Pashk Përvathi, Qazim Kertusha, janë disa nga artistët pjesëmarrës.

Si nismë e shoqatave “Në dobi të gruas shqiptare”, “Refleksione” dhe Qendrës “Aleanca Gjinore për Zhvillim”, ekspozita është vazhdim në një formë tjetër i një diskutimi më të gjerë që u mbajt dje në Tiranë, në konferencën “90+20 – Lëvizja e gruas”.

Shkrimtarja dhe publicistja Elvira Dones, e ftuar nderi e konferencës tha se “feminizmi në Shqipëri ka ende një udhë të gjatë përpara, përmirësimi e përsosmëria e të cilit nuk është vetëm një çështje ‘grarishte’ apo ‘grarore’, por i përket gjithë shoqërisë, çdo shoqërie të zhvilluar”. Të ftuar të tjerë si ambasadori i delegacionit t? BE-së Shqipëri, Ettore Sequi, me bujarinë e gjykimit dhe vlerësimit të fenomenit për të tilla raste kujtoi që gruaja shqiptare, në një rrjedhë më të gjerë të historisë evropiane, “e ka pasur t? drejtën e vot?s q? n? vitin 1920, 24 vjet m? par? se Franca, 25 vjet m? par? se Italia dhe 26 vjet m? par? se vendet e Ballkanit Perëndimor”.

Mirela Arqimandritit, drejtoreshë e Qendrës Aleanca Gjinore për Zhvillim, problemin me “fenomenin grua” nuk e shikon thjesht te fuqizimi i saj ekonomik, për sa kohë ekziston diskriminimi që mbizotëron në çdo cep nga familja në institucione shtetërore e private. “Është ironike të shohësh gruan në pozicionet më të pafavorshme për sa i përket të drejtave bazë siç është e drejta e arsimimit dhe shëndetit. Apo të mos ketë akses në kapital në mënyrë që të bëjë zgjedhjet e saj”, thotë Arqimandriti. Urimi i saj është që ato ligjet e bukura në letër të zbatohen, ndërsa shoqëria ku jetojmë t’ia mbërrijë dikur ditës që t’i jetë mirënjohëse gruas shqiptare.

 

Sa merret ky prezantim me gjendjes e gruas, me shtypjen po edhe me zgjimin e saj në një shekull?

Së pari me lejoni të them se nuk bëhet fjalë thjesht për një ekspozitë. Është një veprimtari më e gjerë dhe qysh në fillim qëllimi i saj ishte që ingranonte disa ide të realizueshme. Këto ide morën emrin “100 vjet nga jeta dhe kontributi i grave në Shqipëri”.

Kemi dy ekspozita që janë në funksion të njëra-tjetrës. Ekspozita historike dhe ekspozita e arteve pamore të cilat i lidh një koncept modest dhe qëllimi për të evidentuar kontributin dhe imazhin e gruas shqiptare në 100 vjet histori. Udhërrëfyes janë imazhi historik dhe artistik. I pari sjell fakte për historike për zhvillimin e personalitetit të gruas. I dyti, imazhin figurativ të gruas përmes krijimit artistik. Natyrisht, e thënë thjesht, qëllimi është që të konkretizojë në mënyrë kronologjike ngjarje të historisë së Shqipërisë nga 1912-2012, ku gruaja shqiptare ka qenë faktor dhe ka luajtur rol të qenësishëm. Në ekspozitën historike janë evidentuar ngjarje kolektive dhe janë veçuar individualitete të gruas në fusha të ndryshme të zhvillimit të jetës. Gjithashtu janë paraqitur dhe përmendur emra të grave intelektuale të persekutuara gjatë periudhës komuniste. Pozitiviteti është cilësia që mbart kjo ekspozitë. Ai vë në dukje  përmirësimin e imazhit të personalitetit të gruas dhe rritjen e formimin intelektual e kulturor në gjininë e vet. 

 

Historia dhe arti, çfarë të dhënash na japin?

Ekspozita historike është koncize dhe e ndërtuar në 30 stenda të kompozuara bukur e me shije. Secila përmban pasionin dhe respektin e organizatoreve për evidentimin e emrave dhe imazheve fotografikë të grave më të shquara intelektuale, artiste, shkencëtare, ligjvënëse dhe politikane nga 1912 deri në 2012.

Ndërsa ekspozita e arteve pamore evidenton 40 punë të 33 artistëve, të cilët me dashuri dhe emocion kanë sjellë perceptimet e tyre ndaj figurës së gruas jo vetëm në imazhin femëror, por edhe të gjendjeve të saj në grumbullin e fenomeneve që e rrethojnë. Pra kemi kontributin e gruas në të kaluarën, por edhe këndvështrime të gjendjes së saj aktuale, pa marrë përsipër të shpërfaqë gjithçka në lidhje me gruan.

 

Nuk është pak të flitet një herë në vit për këto tema?

Nuk ndodh gjithmonë, por natyrisht jemi përpara një ngjarje të shënuar kombëtare, formimi i shtetit shqiptar, dhe kjo veprimtari është një komunikim i gruas së vitit 2012 me historinë e saj, në oazin e madh të historisë së Shqipërisë. Unë vet nuk aderoj në asnjë shoqatë dhe organizatë të gruas shqiptare, por e di fort mirë se sot zëri intelektual i saj është më i mprehtë në mesin e një shoqërie ende primitive, ku maskiliteti maçovian është i egër dhe vrastar. Dhe ky vit ka pasur shumë ngjarje të rënda. 

Mendoj se vetëm në shoqëritë e larta demokratike gruaja mund të ndërgjegjësohet, sepse vetëm në këto shoqëri gruaja hap pas hapi mund të fitojë pavarësinë e saj femërore, pasi në këto shoqëri ligjet e shkruara kanë shansin të zbatohen.

 

Pra gruaja është shoqëria vetë dhe kjo është një shoqëri që e mbyt zërin e saj?

Nëse zërat femërorë bashkohen atëherë zëri i saj do të dëgjohet brenda llojit, por edhe jashtë tij. Por nëse gruaja pret që sistemi i përgjithshëm shoqëror t’i japë të drejtat asaj, kjo nuk do të ndodhë askurrë. Nuk është gruaja një forcë e ndryshme shoqërore nga forcat e tjera. Nëse kërkon mund të marrësh, nëse hesht do të thotë se duhet të humbësh, të nënshtrohesh, të tretesh, të vdesësh. 

 

Sa është emancipuar vetë dhe sa ka ndikuar në emancipimin e të tjerëve?

Në një shtet dhe komb si yni, gruaja e dëshiron emancipimin, por ky emancipim po kërkon sakrifica dhe shpagime deri me vdekje makabre. Mos harrojmë se edukimi dhe arsimimi i cunguar, shpesh herë i gënjeshtërt dhe abuziv në komunizëm trashëgoi një shoqëri të paditur, kolektive injorante. Mos harrojmë se transformimet e mëdha ekonomike dhe emigruese kanë lindur probleme të tjera. Mos harrojmë se një grua e papunë, një grua shtëpiake, një grua në qerthullin e ngushtë të vetes pjell vetëm mentalitete monstruoze dhe paragjykuese. E si mundet kjo grua të emancipohet e më pas të ndikojë në emancipimin e të tjerëve, që do të thotë të fëmijëve të saj? Kam idenë se vetëm një grua në punë dhe e arsimuar mund të ndihmojë në emancipimin e shoqërisë.

 

Dhe së fundmi një opinion juaj si femër dhe si artiste, për femrën.

Fjala utopi më vjen ndër mend, s’kam ide tjetër. Një grua duhet të edukohet drejt që kur ajo mbartet në barkun e një gruaje tjetër. Dhe kjo vlen si për një grua në zonën më malore të atdheut tim e deri tek zonjat që jetojnë në vilat apo pallatet luksoze të periferisë së qyteteve shqiptare. Ndryshe funksioni i gruas do të jetë anësor dhe i papërfillshëm. Mendojeni ju, a mund të ndodhë kjo?

Videot e fundit

 

Propaganda për trashëgiminë ka shmangur qytetarin

• Komisioni Evropian për herë të parë: 320 mijë euro për restaurimin e 200 shtëpive në Berat e Gjirokastër. Projekti kërkon bashkëpunimin e qytetarëve, pronarë të banesave Monument Kulture

Publikuar më 02.11.2012 | 15:22

 

Një shans për banorët e shtëpive me vlerë

Banorët e Gjirokastrës dhe Beratit të cilët zotërojnë banesa tradicionale, monument kulture, tashmë kanë një mundësi për restaurimin e tyre, sipas një projekti të financuar nga Komisioni Europian. Fondi për këtë projekt është 320 000 euro. Për restaurimin e çative regjistrimi bëhet nëpërmjet Drejtorive Rajonale të Kulturës Kombëtare në Gjirokastër dhe Berat. Ndërsa projekti “Revato” ndihmon qytetarët t’i regjistrojnë banesat nëpërmjet agjencive private. Aktivizimi qytetar do duhej që të merrte përgjegjësitë e tij për Monumentet e Kulturës. Sipas, drejtorit të projektit, Sadi Petrela i cili drejton Fondacionin Gjirokastra, ekzistojnë perceptime të përgjithshme se çështjet e trashëgimisë kulturore janë “çështje të elitës” dhe jo të njerëzve të thjeshtë. Prandaj dhe procesi i zbatimit të projektit kërkon të demonstrojë se vështirësitë kapërcehen përmes aktivizimit të qytetarëve që të sjellë rezultate të larta. Kohët e fundit është folur për nevojën emergjente për restaurimin e monumenteve të kësaj kategorie, si kompleksi i Ndre Mjedës, Muzeu Etnografik, shtëpia e Aleksandër Moisiut në Durrës, shtëpia e Hasan Tahsinit etj. Por ashtu siç thotë dhe zoti Petrela për gazetën “Shekulli”, për fat të keq “trashëgimia kulturore ka mbetur shpesh pre e sloganeve shterpa politike apo e shfrytëzimit të paturp e disa pak sharlatanëve që nuk bëjnë asgjë veçse teorizojnë e tjerrin fjalë, duke u hequr të dhembshur për traditën vetëm me fjalë, apo e kritizerëve profesionistë që e qajnë atë ditën dhe e vjedhin e shkatërrojnë natën”.  

Zoti Petrela, jemi i angazhuar në një projekt shumë të rëndësishëm për banesat e Beratit dhe Gjirokastrës: KE ndihmon restaurimin e 200 shtëpive “monument kulture”. Mund të informoni lexuesin pak më gjerë?

 Projekti “Revato” ka nisur në dhjetor të vitit të kaluar pas nënshkrimit të kontratës nga Komisioni Evropian në Bruksel. U deshën 2 muaj punë për të mbledhur të dhëna, për të shkruar projektin dhe disa muaj për të kaluar procedurat e miratimit në Bruksel. Bashkimi Evropian ka procedura strikte që nuk janë aspak të thjeshta për t’u kaluar. Qëllimi është që të ndihmojë në rrjetëzimin e qyteteve historike të Beratit dhe Gjirokastrës, duke demokratizuar procesin e menaxhimit të qyteteve historike përmes nxitjes së aktivizimit të vet qytetarëve pronarë të Monumenteve Kulturore.

 Cila është mënyra që keni zgjedhur për ta vënë në zbatim?

Informimi i publikut për problematikën që hasin pronarët e shtëpive-monument përmes një fushate mediatike. Pronarët e shtëpive-monument, që janë edhe “target” i këtij projekti, përbëjnë një pjesë të mirë të popullsisë në qytetet e Beratit dhe Gjirokastrës, por ata përbëjnë një minoritet në shkallë kombëtare. Fillimisht, përmes kontaktit të drejtpërdrejte dhe intervistimit me pronarët e 1000 familjeve pronarë të shtëpive Monument Kulture, por dhe ndërmjet kërkimit nëpër arkiva. Më pas të dhënat pasqyrohen në faqen zyrtare të “Revato”-s. 

Është hera e parë që në Shqipëri një firmë ligjore ndihmon në procesin e regjistrimit të monumenteve të kulturës. 

Deri më sot nuk ka pasur kurrë një qasje sistematike nga ndonjë organizatë tjetër për këtë qëllim. Tani një firmë ligjore ndihmon procesin e regjistrimit dhe kompletimit të dosjeve për rreth 200 monumente kulture. Pronarët e shtëpive historike u organizuan në një shoqatë. Shoqata për Mbrojtjen e Monumenteve të Kulturës “Revato”, e cila hap pas hapi, po bëhet gjithnjë e më aktive dhe partnere e FGJ në zbatimin e projektit, duke u formuar teorikisht dhe praktikisht si OJQ aktive. Projekti parashikon edhe restaurimin e 10 çative të dëmtuara, dhe krijimin e planeve të biznesit për disa shtëpi. 

Vlerësimi i shtëpive-monument zhvillohet përmes ndonjë procesi?

 Kjo mund të realizohet nëpërmjet një agjencie imobilare “real estate”, por dhe me ndihmën ndofta të ndonjë agjencie ndërkombëtare. Qëllimi është që ndërtimet historike të hyjnë natyrshëm në tregun e pasurive të paluajtshme “real estate”, që është një nga rrugët për financimin e restaurimit dhe rrjetëzimit të tyre Një konferencë donatorësh do të organizohet në përfundim të projektit në Tiranë. 

Si mund të aplikojnë qytetarët?

 Qytetarët janë ftuar të marrin pjesë në të gjitha proceset “Revato”. Ata mund të aplikojnë për të marrë ndihmë juridike duke u drejtuar në zyrat tona apo edhe tek juristët që japin falas asistencë në procesin e regjistrimit. Do fitojnë në radhë të parë ata pronarë që kanë dokumentacionin të plotë dhe që do jenë më aktivë dhe bashkëpunues. Nga rreth 1000 pronësi që ka në dy qytetet rreth 200 do ndihmohen me përparësi nga Revato për të kryer regjistrimin. 

Pra përparësi kanë vetëm 200 shtëpi? 

Po por qytetarët mund të aplikojnë edhe për restaurimin e çative pranë zyrave të Drejtorive Rajonale të Kulturës Kombëtare. Procedura është e hapur. Ne patëm një përvojë të jashtëzakonshme në procesin e përzgjedhjes se çative për restaurim përmes financimit të Revato-s, me qytetarët e Beratit. Fillimisht u përgatit një listë nga Drejtoria Rajonale e Kulturës Kombëtare në Berat e cila përzgjodhi 25 çatitë që duhen restauruar. P.sh kanë përparësi çatitë që përbëjnë më shumë rrezik për jetën e banorëve apo kalimtarëve, ato që dëmtojnë peizazhin arkitektonik etj. (Dikush tha me të qeshur si në identifikimin e fituesve në Festivali Evropian i Këngës) Me këtë proces ia arritëm të bindim çdo dyshim në Berat. Natyrisht procesi monitorohet nga pikëpamja teknike sipas ligjit për të mos lejuar dëmtimin e vlerave të trashëgimisë në këto ndërtesa. Kjo praktikë ka bërë që shoqata dhe anëtarët të praktikojnë vendimmarrjen. Kontributet financiare të drejtpërdrejta të qytetarëve bën në Berat që fondi i Revato-s për restaurim të rritej, sipas premtimeve të qytetarëve me rreth 40%. Pas disa ditësh do të bëjmë të njëjtën procedurë edhe në Gjirokastër.

 A mund të regjistrohen të gjithë?

Patjetër që mund t’i bëjnë regjistrimet të gjithë përmes firmës që merret me këtë punë. Ndërsa për sa i përket restaurimit të çative regjistrimi bëhet përmes Drejtorisë Rajonale të Kulturës Kombëtare dhe arkitektit që përgatit dosjen teknike e kostot për të gjithë. Regjistrimet zgjasin deri në fund të projektit, qershor 2013.

Sa është fondi që financon Këshilli i Europës? Po institucionet shqiptare hyjnë në projekt? 

Sipas kontratës që kemi me Komisionin Europian, i gjithë projekti është deri në afro 320 000 euro, nga të cilat rreth 15 për qind është kontribut i organizatës sonë. Pjesa tjetër është shumë nga Bashkimi Evropian që ka synim të nxisë financimet e faktorit lokal, siç është në këtë rast Fondacioni Gjirokastra. Ashtu siç e ka qëllim që të mbështesë organizatat e shoqërisë civile që janë aktive, transparente dhe të administruara sipas ligjit. E thashë deri në 320 000 euro, sepse zbatimi monitorohet në vazhdimësi dhe në rast se për një arsye a tjetër procesi i zbatimit nuk ecën, shuma nuk lëvrohet e gjitha. 

Kush i administron fondet dhe sa transparencë ka për përdorimin e tyre?

Zbatimi i këtij projekti është aq transparent sa ç’janë qindra projekte që Bashkimi Evropian financon në shumë vende të botës dhe posaçërisht në vende që aspirojnë të aderojnë siç është Shqipëria. Sipas kontratës ne jemi administrues të fondeve të Revato-s që jepen në disa këste dhe për përdorimin e tyre ne monitorohemi dhe raportojmë rregullisht. Natyrisht, si për kryerjen e shpenzimeve si për stafin e Revatos-s ashtu edhe për bashkëpunëtorët, ndiqen dy palë rregulla. Ato të donatorit, Bashkimit Evropian – në njëfarë mënyre për këtë ndjehemi pararendës të hyrjes së Shqipërisë në Bashkimin Evropian, si dhe ligjet e procedurat vendimmarrëse të shtetit shqiptar. Kështu pagesat bëhen përmes bankës, pasi bëhen kontrata të rregullta me firma që përzgjidhen me konkurrim etj. Në një farë mënyre monitorimi fillon me shqyrtimin e rreptë dhe të kriterizuar të propozimit dhe vazhdon deri në përfundimin e tij.

Si do ta cilësoni gjendjen e banesave tradicionale të qyteteve? 

Të keqe, por paksa në përmirësim. Dy janë problemet kryesore. Rrënimi për shkak të kohës, mosinteresimit dhe mosbesimit të pronarëve dhe mungesës së investimeve. Këtu nuk është vetëm shteti që duhet të përfshihet më shumë por edhe bizneset dhe padyshim vetë qytetarët. Që të sigurohen fondet e nevojshme për restaurim e rrjetëzim, që janë të konsiderueshme duhet që banesat tradicionale të futen në qarkullimin e vlerave të tretët dhe të shërbejnë për zhvillimin e turizmit. Natyrisht pa prishur vlerat e tyre. E rëndësishme është që të çrrënjoset nga mendjet e njerëzve se shteti është përgjegjës kryesor për mirëmbajtjen e tyre. Problem tjetër janë ndërtimet pa leje. Për këtë duhet të krijohet veç të tjerave edhe një bindje e shëndoshë se mirëmbajtja dhe rrjetëzimi i shtëpive të vjetra fillimisht është i shtrenjtë, por shpërblen në kuptimin financiar afatgjatë. Në të dyja këto drejtime në shpresojmë se shoqata “Revato” mund të ndihmojë shumë.

Çfarë pretendoni të arrini nëpërmjet këtij sensibilizimi qytetar? 

Me ndërrimin e sistemit nuk u bë sa duhet aktivizimi i qytetarit për të marrë ai në radhë të parë përgjegjësitë për pasurinë e tij Monument Kulture. Në një anketim që kemi bërë më parë kemi konstatuar se ka një perceptim të përgjithshëm se çështjet e trashëgimisë kulturore janë “çështje të elitës” dhe jo të njerëzve të thjeshtë. Por ka dhe një perceptim tjetër që punët e trashëgimisë konsiderohen si “të tepërta”, ndërkohë që vendi ka nevojë të përmirësojë infrastrukturën dhe të forcojë demokracinë. I gjithë procesi i zbatimit të projektit kërkon të demonstrojë se vështirësitë kapërcehen përmes aktivizimit të qytetarëve që sjell maksimalizimin e rezultateve, se demokracia e transparenca mund të jenë pjesë e këtij procesi. Pa pjesëmarrjen aktive të qytetarëve as që mund të bëhet fjalë në kushtet e sotme të ekonomisë së tregut dhe regjimit demokratik, të shpëtohet trashëgimia kulturore. Për fat të keq trashëgimia kulturore ka mbetur shpesh pre e sloganeve shterpa politike, apo e shfrytëzimit të paturp e disa pak sharlatanëve që nuk bëjnë asgjë veçse teorizojnë e tjerrin fjalë, duke u hequr si shumë të dhembshur për traditën vetëm me fjalë, apo e kritizerëve profesionistë që e qajnë atë ditën dhe e vjedhin e shkatërrojnë natën.  

 /Shekulli Print/ Valeria Dedaj/ 

 

 

Histori që lexohen nëpërmjet imazhit

• Piktori Zef Paci ka botuar një studim mbi fotografinë e Marubëve.
• Fotografitë i përkasin harkut kohor 1856-1960.
• Sipas Pacit, emocioni për kapjen e thelbit të fotografisë është i pranishëm për të kuptuar procesin që ka ndjekur fotografi, por edhe për të kuptuar subjektin e fotografuar 

 

Publikuar më 28.08.2012 | 11:02

Valeria Dedaj

Këto ditë piktori Zef Paci ka bërë një studim mbi fotografinë e Marubëve, të cilin e ka botuar në libër. Nuk është studimi i parë i bërë nga një studiues, por kjo dëshirë e pedagogut të Historisë së Arteve, i ka lindur nga albumet dhe ekspozitat që ka parë për fotografinë e Marubëve. Sipas profesorit “fotografia na sjell njëherësh realitetin e një kohe të caktuar përcjellë prej këndvështrimit të fotografit”. Personi i parë që solli fotografinë në Shkodër e Shqipëri është italiani Pietro Marubi. Më pas këtë profesion ai ia përcjell djalit nga Zadrima, Mat Kodhelit, i cili për shkak të vdekjes së parakohshme ia trashëgon profesionin vëllait, Kel Kodhelit. Brezi i tretë që vijon këtë rrugëtim të fotografisë është i biri i Kelit, Gegë Kodheli (Marubbi). Fotografitë që ka zgjedhur për t’i paraqitur në libër janë foto të bëra me porosi nga njerëz të thjeshtë ose të rëndësishëm, prej shtresash të ndryshme, shqiptarë, por edhe të huaj. Për më tepër artisti shkodran në një intervistë për “Shekullin” ka bërë një përmbledhje të të gjithë elementëve që ka vënë re gjatë studimit të fotografive. 

Si ju lindi dëshira për të bërë një studim mbi fotografinë e Marubit?

 Ky studim mbi fotografinë e Marubit, ose më mirë të Marubëve, vjen nga një kërshëri që më kishte lindur kohë më parë, që fëmijë, e që kishte vijuar prej kontakteve të herëpashershme që kam pasur me imazhet që ata na kanë ofruar, përmes ndonjë albumi apo ndonjë ekspozite të tyre. Kjo kërshëri erdhi duke u forcuar e  duke ndjerë tërheqjen e asaj ç’kishin fotografuar Marubët. Ndjehej se kërshëria do të shpërblehej bujarisht prej kërkimit duke u shfaqur përherë e më shumë i pasur, informues dhe formues. Gjithashtu ky studim është ushqyer edhe prej interesit të mësimdhënies së lëndës së historisë së artit, një fushë ku fotografia solli një revolucion si në fushat e tjera, natyrisht përmes pranimesh, refuzimesh e klasifikimesh të debatuara gjatë. Marrëdhëniet e saj me realitetin, me fushat e ndryshme: historinë, antropologjinë, filozofinë, letërsinë dhe rrymat e ndryshme artistike moderne janë të një interesi të madh. Kjo temë e këtij studimi ishte edhe tema ime e studimeve pasuniversitare, dy vjet më parë për antropologji kulturore, pranë Qendrës së Studimeve Albanologjike. 

Ç’periudhë kohore i përkasin fotografitë? 

Fotografitë e Marubit shtrihen në një hark kohor rreth njëshekullor, zënë fill diku nga vitet 1856-1858 e mbarojnë rreth viteve 1960, por ato që shfaqen në tekst janë përafërsisht të periudhës nga 1875- 1935, pra të një harku kohor që zgjat diçka më shumë se një gjysmë shekulli.

 Kush janë përkatësisht fotografët?

 I pari që pati përndritjen e sjelljes së fotografisë në Shkodër e Shqipëri është një i ardhur, italiani Pietro Marubbi; ai kërkon t’ia mësojë dhe t’ia përcjellë këtë profesion një djali nga Zadrima, Mat Kodhelit, i cili e ushtron këtë aktivitet për një kohë të shkurtër për shkak të vdekjes së parakohshme. Aktiviteti vazhdohet prej vëllait të tij Kel Kodheli, i cili vijon të mbajë në këmbë mjeshtërisht dritëshkrojën me përgjegjësitë etike dhe estetike që i përkasin një fotografi. Brezi i tretë që vijon këtë rrugëtim të fotografisë është i biri i Kelit, Gegë Kodheli (Marubbi). 

Çfarë është fotografuar nga Marubët? Në arkivën e tyre gjejmë persona konkretë apo edhe fenomene natyrore? 

Në arkivën e Fototekës mund të gjejmë fotografi të çmuara në aspektin historik, social, kultural, antropologjik. Më thjesht, gjenden foto sa me një prirje artistike, po ashtu dhe me qëndrim shkencor, dokumentues dhe dëshmues. Pra edhe njërën edhe tjetrën që përmendët ju, edhe më shumë. Në arkivin e tyre mund të gjesh fotografi të karakterit dokumentues, historik, personazhe të shquara, por edhe njerëz të thjeshtë të ardhur nga shtresa të ndryshme shoqërore, fenomene sociale si luftra e fenomene natyrore si përmbytje. Nga ana estetike gjen kompozime standard apo të paanshme e të tjera më të pazakonta, me mëtime artistike e simbolike. 

Cila është fotografia që ju ka lënë më shumë mbresa dhe përse? 

Janë shumë të këtilla e për arsye dhe shtysa të ndryshme, por fotografitë që janë në tekst më kanë lënë mbresa e prandaj janë aty. Ato janë zgjedhur duke parë imazhet e skanuara të negativëve në fototekë pa e ditur se cilët ishin personat e fotografuar. Më pas, duke parë në regjistrat, në bazë të kodit që kishin imazhet kam gjetur emrat e tyre e kam kërkuar mbi to. Më ka bërë përshtypje për shembull se si Kel Marubi ka ditur të kthejë një fotografi të zakonshme njerëzish të thjeshtë në një vepër e cila të hap shumë dritare në drejtim të njohjes, por pa i konfirmuar prerazi. 

Gjatë studimit çfarë vështirësish keni hasur për të prezantuar punën tuaj tek publiku? 

Nuk kam arritur ende t’i shoh vështirësitë e prezantimit sepse libri sapo ka dalë. Vështirësi kam ndeshur gjatë punës për përgatitjen e këtij punimi në drejtim të njohjes e sqarimit të të dhënave teknologjike të dritëshkronjës në kohë të ndryshme, në gjetjen e dëshmive prej personave që e kishin jetuar së paku periudhën e fundme të Marubëve (gjithnjë e më të rrallë). Kam pasur mundësi të shoh një numër imazhesh të skanuara në Fototekën Marubi e gjithashtu të gjej disa të dhëna në arkivin e Muzeut të Shkodrës dhe në Arkivin Qendror të Shtetit në Tiranë. Këtu gjej rastin për të falenderuar edhe Shtëpinë Botuese “Princi”, që pati besim te ky studim. Duhet të them se kjo nuk është iniciativa e parë sepse janë bërë disa botime të njëpasnjëshme mbi këtë dritëshkronjë dhe atelie të tjera fotografike, duke filluar nga botimi i viteve më parë i Kahreman Ulqinit me botimet e huaja për Marubin, me botimet e katalogëve nga vetë Fototeka Marubi nën kujdesin e Semiha Osmanit, studimet e botuara të: Qerim Vrionit, Xhyher Canit, Dashnor Kokonozit etj., dhe besoj se do të vijojnë të botohen duke pasur parasysh në mos tjetër, interesin dhe diskutimet për historinë dhe mundësitë e fotografisë si dëshmitare e vyer me pasurinë e madhe që ngërthen brenda. Konsultimi i botimeve të sipërpërmendura më ka ndihmuar edhe në punimin tim. 

Çfarë përfaqëson për ju një fotografi? 

Pyetje shumë e vështirë! Në këtë rast fotografia na sjell njëherësh realitetin e një kohe të caktuar përcjellë prej këndvështrimit të fotografit, poezia është një mjet i thellë i vetëdijes. 

Çfarë emocionesh ju ngjallen kur shikoni një fotografi nga e shkuara? 

Është emocioni i gjendjes përballë të një imazhi që nuk është më. E kjo vlen jo vetëm për rastin e Marubit që ka foto të bëra njëqind vjet më parë, por edhe për fotot e bëra një minutë më parë. Është pikërisht kjo ndalje e kohës te fotografia, ai çast i shkurtër apo i gjatë që ka kaluar tashmë, por që ne e shohim dhe e lexojmë falë saj. Në rastin e fotografëve në fjalë, përjetohen emocione si kur je përballë një imazhi që mbart shijen e një pikture, mbart një proces meditimi herë poetik e herë antropologjik. Një rol ka pasur edhe diçitura e fotografisë e shënuar te regjistri. Kam ndjekur siç mund të shihet tek komentet e fotografive të paraqitura një moment eksplorimi e analizimi të tyre që në manualet e fotografisë e quajnë studium derisa kam mbërritur në një pikë kur kam menduar se e kam rrokur gjetjen, apo domethënien e fotografisë, në atë pikë që quhej punctum. E natyrisht emocioni, ngazëllimi për kapjen e thelbit të fotografisë është i pranishëm duke kuptuar procesin që ka ndjekur fotografi, por edhe duke provuar ndjesitë që shpalos apo ngërthen subjekti i fotografuar.    

Elementet e përbashkëta të fotografive 

Nga fotografitë që kam parë (natyrisht kam parë shumë pak në raport me numrin e tyre) kam zgjedhur fotografinë e njerëzve të ndryshëm në studion e fotografit ose në shtëpinë e tyre. Kjo zgjedhje ka ardhur se më ka interesuar marrëdhënia e fotografit me subjektet, të cilët janë më të shumtën e rasteve edhe porositësit e fotografisë. Për sa kam parë nga skanimet e negativëve dhe regjistrat, kam vënë re se kjo lloj fotografie përbën edhe pjesën më të madhe të arkivit të Marubit: njerëz që fotografohen në studio ose në shtëpi me kërkesën e tyre ose në ndonjë rast me dëshirën e fotografit. Kjo është e përbashkëta e fotove që paraqiten. Individë, çifte, grupe që pozojnë para fotografit në atelienë e tij ose në shtëpinë e tyre. Kërkimi nis nga një konstatim historik mbi Marubin dhe duke u mbështetur në këtë konstatim, merr një kah teorik. Mund të thuhet se, pikënisja qenë disa tipare të këtyre imazheve fotografike, për të mbërritur në një argument teorik. Kjo është arsyeja për të cilën është gjetur edhe kjo lidhje e fotografisë me ritualin dhe elementet e tij si: procesi gjatë të cilit shtjellohet, vendi i posaçëm ku vihet për ta kryer, që ishte atelieja me fondalet e ndryshme ose shtëpia e subjektit, objektet në të, nga ana tjetër ishin pozat e gjestet që bënin njerëzit, magjia e fotografisë në shtangien e imazhit të tyre mbi një pllakëz xhami, etj. Natyrisht këtë përqasje e kanë vënë re edhe studiues të mëdhenj të fotografisë si Susane Sontag, më vonë Chiara Galli e të tjerë, por në rastin e këtij studimi mbi këtë lloj fotografie kjo përqasje më ndihte më së miri për të provuar t’i shoh e shpjegoj ato. Në fotografitë që janë zgjedhur për t’u paraqitur në libër kuptohet që janë foto të bëra me porosi, njerëz të thjeshtë ose të rëndësishëm, prej shtresash të ndryshme, shqiptarë por edhe të huaj.

 

 

“Ka më shumë ndjeshmëri në treg, por pirateria është në të njëjtat nivele”

• Të drejtat e autorit, në shtator projektligji i ri.
• Drejtori i Zyrës Shqiptare të së Drejtës së Autorit, Mujë Buçpapaj: Situata lidhet edhe me mungesën e gjyqtarëve dhe prokurorëve të specializuar në këtë fushë

 

Publikuar më 31.08.2012 | 10:02

Valeria Dedaj

Mujë Buçpapaj është aktualisht drejtor i Zyrës Shqiptare të së Drejtës së Autorit. Shpesh herë kjo zyrë ka hyrë në debate me operatoret radiotelevizivë, debate për të cilat Buçpapaj mendon se “i duhen lënë të kaluarës”. 

“Mendoj se duhen ridimensionuar marrëdhëniet me mediat, pasi asnjë reformë, përfshirë edhe reforma në fushën e të drejtave të autorit, nuk mund të ketë sukses pa mbështetjen e mediave, pa mbështetjen e operatorëve radio-televizivë, të cilët i shoh si aleatë në sfidat që kemi përpara,” – thotë Buçpapaj në këtë intervistë për Shekullin.

Z.Buçpapaj, të gjithë ankohen për problematika në fushën e të drejtës së autorit. Aktualisht çfarë po bën zyra juaj?

E drejta e autorit ka një eksperiencë në ligjin ndërkombëtar të paktën prej 200 vjetësh, ndërkohë që në Shqipëri ky institucion ka një përvojë vetëm 5-vjeçare. Kjo shpjegon dhe vështirësitë që ka Zyra Shqiptare e të Drejtës së Autorit, për të garantuar si duhet zbatimin e të drejtës së autorit. Në vendit tonë, ndeshet një problematikë e gjerë në këtë fushë, të drejtat e autorit dhe të mbajtësve të të drejtave të lidhura. Por tashmë nuk mund të flitet për mosdijeni nga subjektet përdoruese, të ekzistencës të legjislacionit që rregullon të drejtën e autorit.

Ka një projekt ligj të ri për të drejtën e autorit. Çfarë parashikon ai?

Ky ligj është hartuar nga organizma ndërkombëtare dhe parashikon mbrojtjen e të drejtave të autorit pa formalitete: dmth një sistem vullnetar të regjistrimit të veprave dhe kontratave për “kalim të drejtash”. Parashikon edhe ndryshime të afateve të mbrojtjes së të drejtave. Ka një koncept të ri të së drejtës së autorit.

Çfarë masash parashikon ky projektligj i ri për përdorimin e veprës pa autorizimin e autorit?

Shkelja e të drejtës së autorit përcaktohet në varësi të shkallës së cenimit të së drejtës dhe kategorizohet në “kundërvajtje administrative” apo “kundërvajtje penale”. Dënimet parashikohen me gjobë për kundërvajtjet administrative, dhe gjobë apo dënim me heqje lirie në rast konstatimi të një kundërvajtje penale.

Çfarë mënyrash përdor aktualisht ZSHDA-ja për respektimin e së drejtës së autorit?

Inspektorët në mënyrë periodike monitorojnë dhe informojnë. Inspektimi kryhet edhe në bazë të ankesave të autorëve të depozituara në ZSHDA. Janë publikuar edhe fletëpalosje me informacion të thjeshtë dhe të kuptueshëm dhe për komunitetin në përgjithësi.

Çfarë keni arritur deri tani nëpërmjet këtyre fushatave? Rastet e vjedhjes janë në ulje apo në ngritje?

Aktualisht nuk mund të flasim për statistika konkrete të nivelit të piraterisë, por di t`iu them se niveli i informimit tek komuniteti është më i prekshëm. Por pirateria mbetet në po ato nivele. Kemi pengesa të cilat vijnë prej shkaqeve të ndryshme. Situata lidhet edhe me mungesën e gjyqtarëve dhe prokurorëve të specializuar për shqyrtimin e rasteve të konflikteve për shkelje të drejtave të autorit. Mjaft çështje me objekt cenimi të të drejtave të autorit përfundojnë jo në favor të autorëve.

60 përqind

Sipas të dhënave zyrtare, Agjensitë Europiane të Autorëve kanë një rol të madh dhe përbëjnë një asset të vërtetë në zhvillimin e tregut të brendshëm: më shumë se 60% e shpërblimeve totale të mbajtësve të të drejtave të mbledhura në botë nga shoqëritë e autorëve vijnë nga Europa (4.6 bilion euro), 86% e të cilave vijnë nga sektori i muzikës.

Disa nga pengesat për mbrojtjen e së drejtës së autorit, sipas ZSHDA-së

1-Kapacitete administrative të pamjaftueshme në ZSHDA: rezulton i pamundur mbulimi i territorit të RSH-së me inspektimin e tregut për konstatimin e shkeljeve. 

2-Lidhur me gjyqësorin, vihet re mungesë e gjyqtarëve dhe prokurorëve të kualifikuar në fushën e të drejtës së autorit/të drejtave të lidhura. 

3-Kapacitete doganore të paafta për të parandaluar dhe konstatuar në vend mallrat piratë apo të falsifikuar të produktit intelektual që hyjnë në territorin e Republikës së Shqipërisë. 

4-Masa e gjobave që përcakton ligji organik është e ulët dhe nuk dëmton financiarisht aspak përdoruesit, që kryesisht janë subjekte tregtare dhe nxjerrin të ardhura të shumta nga përdorimi i produktit intelektual.

 

 

Bashkim Hoxha: Dramat e konkursit, era vjetërsirë

Bashkim Hoxha: Dramat e konkursit, era vjetërsirë

 

Publikuar më 07.09.2012 | 13:41

 

Valerja Dedaj - Anëtari i jurisë për dramën shqipe Bashkim Hoxha nuk ishte i pranishëm në shpalljen e fituesve në Ministrinë e Turizmit, Kulturës, Rinisë dhe Sporteve. Me një qëndrim krejt ndryshe nga anëtarët e tjerë të jurisë, Hoxha evidenton në një intervistë për “Shekullin”,  problematikat kryesore të veprave pjesëmarrëse në konkurrim. Problematika që është për t’u theksuar sipas tij, qëndron te komunikimi me publikun në sallën e teatrit që këto drama shqipe të konkursit mbarëkombëtarë nuk e marrin parasysh. Pjesëmarrësit nuk i bashkonte vetëm ideja për të krijuar një dramë për 100-vjetorin e Pavarësisë, por edhe mosnjohja e teknikës dramaturgjike qoftë tradicionale qoftë bashkëkohore. Hoxha del në përfundimin që prurjet e këtij konkursi dëshmojnë boshllëkun e madh që ka krijuar mungesa e klimës bashkëpunuese dhe e “laboratorit të dramës shqipe”.

 

Mund të përshkruanit një panoramë të situatës që ndeshët në konkursin mbarëkombëtar të dramës shqipe?

Konkursi i shpallur në kuadër të 100-vjetorit të Pavarësisë më krijoi përshtypjen sikur autorët kishin zbrazur sirtarët. Mendimi im personal është se një konkurs në kuadër të 100 vjetorit të Pavarësisë nuk duhej të konfondohej me konkursin për dramën shqipe në përgjithësi. Megjithatë duhet thënë, mirë që ishte ky përvjetor se ndoshta nuk do të kujtohej kush për të bërë një konkurs për dramën shqipe që është i domosdoshëm të bëhet të paktën çdo 2 vjet.

 

Çfarë tendencash vini re?

Në një prurje prej 31 dramash është e mjaftueshme, besoj, të vëresh disa tendenca. Tani dita e festës kaloi përmes ndarjes së çmimeve dhe më e dobishme është të ndalemi te problematikat. Prurjet janë nën nivelin mesatar. Çmimet dolën në mënyrë relative nga këto prurje që dëshmojnë se gjinia e dramës është më pak e kultivuara dhe më pak e azhornuara në specifikat e zhanrit, por edhe në zhvillimet bashkëkohore të teatrit. Në disa drama vihej re që idetë nuk arrinin të kishin zhvillimin e duhur dramaturgjik, disa të tjera përfundonin që në faqen e dytë a të tretë e më tej vazhdonin me një inflacion fjalësh dhe monotoni të mërzitshme. Harrohet se drama ka të domosdoshëm veprimin, idetë vijnë përmes ngjarjes, dialogut, karaktereve, përplasjeve e të tjera si këto. Një dëshirë e mirë letrare e pakthyer plotësisht në dramë nuk siguron komunikimin e duhur me spektatorin në sallën e teatrit, por në të njëjtën kohë nuk cilësohet dot as si letërsi e mirë, duke qëndruar e pazhvilluar midis dy gjinive.

Megjithatë, problemi më shqetësues në këto prurje është era vjetërsirës. Një pjesë e teksteve më krijuan përshtypjen se koha për disa njerëz nuk lëviz, jeta nuk lëviz, arti nuk lëviz. Ka një reminishencë të theksuar të dramave që janë shkruar tek ne sipas parimeve të realizmit socialist, vetëm se ka një ndryshim: i miri i atëhershëm është në krijimet e sotme i keq, ndërsa i keqi është bërë i mirë. Janë të njëjtat këndvështrime të ideologjizuara, e njëjta klishe, i njëjti mosçlirim në gjykimin artistik të realiteteve me gjuhën e dramaturgjisë. Prandaj thashë pak më parë, se duket sikur një pjesë autorësh kanë zbrazur sirtarët. Kanë zbrazur sirtarët e koncepteve estetike të kapërcyera dhe i kanë sjellë remake në kushtet e realiteteve të reja sociale, por gjithmonë të prangosur nga ideologjia.

 

Ç’mund të thoni për dramat fituese?

Kemi tri drama fituese, dy nga të cilat janë në tonalitetin e këtij jubileu drama e Bashkim Kozelit “Ëndrra e Ismail Qemalit” si një kronikë historike dhe drama e Stefan Çapalikut “Prova gjenerale e Pavarësisë” si një simbolikë domethënëse. Pati edhe drama të tjera si “Testamenti” i Ferdinand Hysit, “Dhimbjet e lirisë” nga Agim Shehu, etj., që janë në frymën e jubileut. Edhe një herë e them që kemi dy gjëra që mund të mos konfondoheshin: dramat që shkruhen sot dhe dramat tematike të 100-vjetorit të Pavarësisë. Të parat janë një gjë e natyrshme në çdo kohë. Për të dytën unë vet do të ta shtroja ndryshe problemin: një vit përpara këtij përvjetori, duhej të ishte krijuar klima dhe mundësitë që teatrot e vendit dhe të trevave shqiptare të rishihnin historinë e dramaturgjisë shqipe në vite, që nga drama e parë shqipe (e pavënë akoma nga ndonjë teatër), te Çajupi, te gjetja e këndvështrimeve bashkëkohore regjisoriale për drama të Haxhiademit, Floqit, Minush Jeros, Shpëtim Ginës etj., autorë të tjerë të cilët janë dëbuar nga historia zyrtare e teatrit sepse i ka dëbuar “shtrati i Prokustit” që quhej Realizëm Socialist. Do të ishte e dobishme të ishte bërë ky rishikim në dramaturgjinë shqiptare përmes vënieve në skenë të veprave, në një dritë të re, e kështu do të plotësonim jo vetëm repertorin kombëtar por edhe historinë e cunguar të dramës shqipe. Atëhere do të kuptonim që tradita e kësaj drame nuk mungon.

 

Nga emrat e publikuar vihet re një pjesëmarrje e gjerë autorëve që kanë lëvruar letërsi dhe dramë të realizmit socialist. Mund të bëhet një lloj krahasimi mes tyre dhe autorëve të 20-vjeçarit të fundit?

Qëndrojnë në ekstreme të njëri-tjetrit. Me pak përjashtime, ajo që i bashkon dy ekstremet është fakti i mosrespektimit të teknikës së dramaturgjisë tradicionale dhe bashkëkohore. Pikërisht për këtë arsye, unë mund të them se këto prurje dëshmojnë boshllëkun e madh që ka krijuar mungesa e klimës së bashkëpunimit dhe e laboratorit të dramës shqipe. Ka një shprehje të vjetër që thotë se “drama e mirë shkruhet në teatër”. Mungesa e dashamirësisë ndaj dramës shqipe ka bërë që, përgjithësisht, drama të shkruhet në vetminë e autorit, pa raportin e domosdoshëm që duhet të ketë autori i një vepre dramaturgjike me teatrin. Unë mendoj se një ndër prioritet që duhet të ketë ministria, nëse vërtetë e do dramën shqipe, është pa vonesë të inkurajojë të gjithë infrastrukturën që do të kërkonte ngritja e laboratorit të dramës shqipe pranë Teatrit Kombëtar. Nëse ky teatër nuk e merr përsipër, atëherë të inkurajohen iniciativa të tjera, por laboratori i dramës shqipe është i domosdoshëm. Edhe ky konkurs është thjesht një hallkë e këtij laboratori. Nëse dramat do të vihen në skenë, ato patjetër kanë nevojë t’i nënshtrohen kërkimeve të tjera për të mbërritur tek produkti final përballë spektatorit në teatër.

 

A kanë evoluar autorët e “grupit të parë”?

Pak.

 

Sa bashkëkohorë janë këta të dytët?

Duhet të biem dakord se çfarë nënkuptojmë me bashkëkohore. Për fat të keq ne provincializmin tonë e kemi me çmime, lavdërime, panegjerizma, por na mungon kritika profesionale dhe në këto rrethana është krijuar një konfuzion ku secili krijon “kulturë” apo “vlera” nga vetja. Ne nuk diskutojmë, nuk analizojmë, nuk përballim koncepte dhe kjo është e dëmshme.

 

Mund të ofroni një version krahasues për dramën në Shqipëri me atë të trevave të tjera shqiptare?

Përgjithësisht ne vuajmë të njëjtën krizë, provincializmin. Të vjetrit janë peng i klisheve të viteve të tyre të suksesshme, të rinjtë ende vërtiten në një hapësirë konfuze pa koordinata. Kemi teatër në krize dhe kriza e teatrit thellohet akoma më shumë nga mungesa e kërkimeve dhe e nxitjes së krijimtarisë për dramaturgjinë shqipe. Po të shikosh repertorin e teatrove tona, rrallë herë i kalojnë vitet tetëdhjetë apo nëntëdhjetë të shekullit të kaluar. Nga kjo  frymë kufizuese janë kapur edhe të rinjtë që studiojnë në Akademinë tonë të Arteve. Vihet re se, me ndonjë përjashtim të vogël, ata nuk e njohin dhe nuk e duan dramën shqipe, por edhe tek ajo botërorja kanë mbetur kryesisht tek farsat e viteve ‘60-‘80 të shekullit të kaluar.

 

Po prurjet nga Kosova, Maqedonia apo nga autorë të diasporës?

Në këtë konkurs prurjet nga Kosova e Maqedonia kishin të njëjtat probleme si edhe prurjet nga Republika e Shqipërisë.

 

Përtej këtij konkursi, a ka aftësi për t’u ballafaquar dramaturgjia jonë në skenat ndërkombëtare?

Me sa di unë, ne nuk kemi asnjë dramë që të jetë vënë në ndonjë teatër të huaj të nivelit të parë, të dytë apo të tretë. Kam përshtypjen se ne vuajmë një krizë konceptesh. Duke dalë nga koraca e realizmit socialist, u konsiderua me vlerë çdo gjë që krijonte idenë se ishte diçka ndryshe. U harrua se dramaturgjia, që nga antikiteti e deri në ditët tona ka disa parime bazë në thelbin e vet që e mbajnë në këmbë si gjini të veçantë të letërsisë dhe si komponent të rëndësishëm të teatrit. Edhe për të nënvizuar këto elemente laboratori i dramës shqipe është i domosdoshëm.

 

Kur keni parë për herë të fundit në skenë një vepër shqiptare?

Ka qenë “Familja në shi” në skenën e Teatrit Kombëtar të Komedisë.

 

Së fundi keni tentuar edhe regjinë. Si ju rezultoi?

Unë nuk jam regjisor. E para dhe e fundit vepër që vura në skenë ishte një pjesë e imja “Heronjtë e Viagrës”. Më tepër si një peng krijues. Kisha dëshira të nisja e të përfundoja vet një prej krijimeve të mia. Fatmirësisht, me ndihmën e trupës së teatrit “Aleksandër Moisiu”, gjithshka na rezultoi mirë dhe do të paraqitemi me të në festivalin e dramës shqipe në fund të tetorit në Tiranë. Por edhe kjo punë që bëra, ishte një laborator për të çuar tek spektatori mes shumë kërkimesh një dramë shqipe. Madje jemi duke diskutuar me kolegët për ngritjen e një laboratori të dramës shqipe pranë teatrit “Aleksandër Moisiu” në Durrës, pavarësisht nga iniciativat e të tjerëve.

 

 

Në Tiranë kam dëgjuar të thonë: “Ai nuk është shqiptar, është kosovar”

• Intervistë me Blerta Zeqirin regjisoren e njohur kosovare, anëtare e Akademisë Europiane të Filmit.
• Regjisorja e “Kthimi”-t, filmi më i mirë ndërkombëtar në Festivalin e Filmit në Sundance, rrëfen veten dhe kinemanë në këtë intervistë për SH.F. nga Dhërmiu ku po pushon këto ditë
• “Përjetimi i luftës është diçka që më ka ndryshuar përjetë”

 

Publikuar më 01.09.2012 | 13:42

Valeria Dedaj

Regjisorja kosovare Blerta Zeqiri gjatë muajit shtator do të vazhdoj me prezantimin e filmit me metrazh të shkurtër “Kthimi” në Festivalin e Filmit Botëror në Montreal të Kanadasë, në Festivalin “Belo Horizonte” në Brazil, “Naoussa” Film Festival në Greqi, “Fic Publa” në Meksikë etj. 

Blerta ka arritur një sukses të dukshëm në festivalin  “Sundance” në të cilin “Kthimi” i saj u shpall filmi më i mirë ndërkombëtar. (ky festival është themeluar nga aktori i famshëm amerikan Robert Redford dhe njihet si festivali më i madh i filmit të pavarur në SHBA). Mbahet çdo vit në Park City, Utah.

Subjekti i filmit “Kthimi” rrëfen një histori të pasluftës dhe flet për një burrë (Lulzim Bucollin), i cili kthehet tek gruaja (Adriana Matoshit) dhe djali nga burgu i Serbisë. Shumë gjëra kanë ndryshuar nga momenti që ai është shpallur i zhdukur.

Blerta është regjisore, por edhe… kosovare. “Prezantimi në këto festivale ka rëndësi të madhe sepse shumica e këtyre shteteve nuk e kanë njohur shtetin e Kosovës dhe nëpërmjet tij mund të lobojmë”, -thotë Blerta, e cila në pritje të këtyre udhëtimeve, gjendet këto ditë vere në Dhërmi, në jug të Shqipërisë, aty ku SH.F. e kontaktoi dhe e intervistoi për këtë të shtunë. 

Blerta, si ju ka lindur dëshira për të qenë regjisore? Ka qenë ëndërr e hershme apo e vonë?

Mua më pëlqejnë shumë rrëfimet. Qysh fëmijë kam qenë e dhënë pas leximit dhe mund të them që ëndrra ime e parë ka qenë të bëhem shkrimtare. Leximi më ka dhënë shumë kënaqësi, prandaj kam pasur dëshirë që t‘ia dhuroj këtë ndjesi dikujt tjetër. 

Filmin apo regjinë nuk e kam pasur ëndërr që kur kam qenë e vogël. Në fillim krahas shkrimeve jam marrë edhe me muzikë. Kështu shkruaja edhe interpretoja muzikë hip-hop. Kur erdhi koha e studimeve, nuk dija ende se çfarë dëshiroja të bëja. Kisha dëshirë për regji, mirëpo disa nga profesorët e akademisë shprehnin idenë se profesioni i regjisë nuk është profesion për femra: “Edhe sikur femra të jetë më e talentuara në provim pranues dhe gjatë studimeve, prapëseprapë një ditë ajo do të vendosë të martohet, të bëjë fëmijë dhe rezultati final është se ia ka zënë vendin një mashkulli, i cili realisht do të merret me atë profesion”, -thoshin ata. 

Por atë vit nuk u hap fare dega e regjisë, kështu që vendosa të regjistrohem për dramaturgji. Në fund të fundit dramaturgjia ishte një e mesme mes shkrimit dhe këngës (dy pasioneve të mia), ishte shumë afër regjisë, sepse do të shkruaja tekste të cilat do të viheshin në skenë. 

Pas një kohe të shkurtër e kuptova se shkrimet që bëja, ishin shumë të gjalla në kokën time dhe pastaj kur realizoheshin gjithnjë kisha pakënaqësi, sepse i kisha imagjinuar më ndryshe. Kjo gjë u përsërit disa herë, derisa kuptova se duhej t’i realizoja vet tekstet e mia. I lashë studimet e dramaturgjisë në vitin e tretë dhe shkova në Francë, ku u regjistrova në fakultetin e regjisë. 

Filmi “Kthimi”… Dimë që skenari është shkruar shumë kohë më parë dhe është një nga skenarët fitues të konkursit të garës së skenarëve në festivalin 9/11…

E vërtetë.. Unë për herë të parë e kisha lexuar vetëm një muaj para se të shfaqnim filmin, pas një telefonate nga drejtori i festivalit “NineEleven”, që më pyeste nëse do të isha e interesuar që të punoj një nga skenarët fitues të festivalit. Plus që skenari më pëlqeu sepse trajtonte një temë tabu për Kosovën. Skenaristi i filmit kishte punuar si gazetar pas lufte dhe kishte dëgjuar shumë histori rrëqethëse. Ai ka ardhur me një ide shumë të fuqishme dhe me një rrëfim rrëqethës, të cilin unë kurrë vet nuk do të kisha mundur të imagjinoj.

Që nga momenti që mora skenarin në dorë, fillova të mendoj për mënyrën e trajtimit. Rrëfimi ishte i mrekullueshëm, mirëpo më duhej të gjeja një mënyrë se si ta lehtësoja dramaticitetin e temës së trajtuar. Gjithë rrëfimin e fokusova vetëm në raportin e çiftit gjatë ditës dhe natës së tyre të parë, duke lënë anash personazhet dhe skenat e tjera. 

Kisha dëshirë të eksperimentoja me mënyrën e re të punës në film, që përdoret nga filmat e pavarur me buxhet të ulët në SHBA, quhet stili “Mumblecore”, ku aktorët janë më të lirë. Unë kisha rrëfimin, zgjodha skenat kryesore, pikat kulmore të secilës skenë dhe u dhashë mundësi aktorëve që të improvizojnë. Ky kombinim solli suksesin.

Zakonisht në filmat tuaj nuk përdorni muzikë, përse?

Emocioni i arrirë me anë të muzikës në filma, më duket shpesh ofendues për inteligjencën e shikuesit, sikur me anë të muzikës i thua shikuesit: “Ti duhet të ndjesh këtë!” Kam dëshirë që filmat e mi t’i ngjajnë sa më shumë realitetit. Imagjino se je duke përjetuar një moment romantik në treg. Nuk besoj se do të lëshohen violinat në kokë, përkundrazi ti edhe më tutje vazhdon të dëgjosh zërat e tregtarëve që vazhdojnë jetën e tyre të përditshme, si të mos ketë ndodhur asgjë. Mendoj se skena është e fuqishme kur e paraqet realitetin më afër. 

Arsyeja tjetër pse unë nuk përdor muzikë në filmat e mi është se kam dëshirë që secili element në vepër të jetë aty prezent sepse pa të nuk bën. E deri tani nuk jam bindur se pa muzikë filmi nuk bën.

Kush ju motivon për realizimin e filmave tuaj?

Kryesisht më motivojnë përjetimet e mia, apo ngjarje që nuk i kam parë në ndonjë film. Por kohët e fundit më pëlqejnë shumë filmat iranianë. 

Artistët e rinj në Kosovë, mendoni se e kanë mbështetjen e duhur për të ecur?

Mendoj se ka filluar të ndryshojë pakëz puna në të mirë të artistëve të rinj. Këtë po e them duke u bazuar në rezultatet e konkursit të sivjetmë të QKK-së (si i vetmi financim serioz në Kosovë për filmin), ku janë përkrahur kryesisht kineastë të rinj. 

Mirëpo filmit të Kosovës i duhet akoma më shumë mbështetje, pa marrë parasysh a bëhet fjalë për kineastë të rinj apo të vjetër, sepse industria e filmit nuk mund të mbijetojë pa përkrahjen e fuqishme të shtetit. E di se fondet shtetërore vitet e fundit janë rritur, mirëpo duhen rritur edhe më shumë.

Keni menduar për një film me metrazh të gjatë për luftën?

Përjetimi i luftës është diçka që më ka ndryshuar përjetë. Gjithsesi do t’i kthehem temës së luftës edhe në filma të tjerë, por jo menjëherë. Nuk mund të flas shumë për filmin e radhës sepse tani jam në fillim të punës dhe nuk ndjehem mirë nëse flas për diçka që është ende në formë të skicës.

 

Blerta është këto ditë në Dhërmi në jug të vendit. E pyetëm edhe për përshtypjet e saj për Shqipërinë. 

Blerta, si ndihesh kur vjen në Tiranë, cila është përshtypja jote më e mirë? 

Sa herë që e kam vizituar Tiranën kam kaluar shumë mirë. Më pëlqen klima, restorantet, kafenetë. Më pëlqen t’i shikoj kalimtarët, gratë e vjetra nëpër qytet, tregjet e vogla të pemëve dhe perimeve… Do të doja që në një të ardhme të afërt të më sillte puna në Tiranë që të kem justifikim për të ardhur dhe jetuar ndonjë vit në këtë qytet.

Po përshtypja më e keqe?

E vetmja gjë që nuk më pëlqen është trafiku i veturave. Kam frikë shumë të kaloj rrugën, sepse më duket se veturat vijnë nga çdo anë dhe shoferët i ngasin ato goxha shpejt, kurse borinë duket se e përdorin në vend të frenave.

Si e sheh Blerta si artiste dhe si intelektuale raportin “shqiptar i Shqipërisë-shqiptar i Kosovës?

Në esencë për mua nuk ka dallim më shumë se sa prizrenasi me gjakovarin, apo sarandasi me shkodranin. Në Tiranë kam dëgjuar të thonë: “Ai nuk është shqiptar, është kosovar”. Mua kjo gjithnjë më tingëllon si gabim dhe më duhen disa sekonda për të kuptuar se realisht kanë të drejtë sepse flitet për shtetësi e jo për kombësi. Në këto momente e vërej ndarjen reale që e kemi, të cilën gjithmonë provoj ta shoh si ndarje simbolike.

Suksesi i “Kthimit”

“Kthimi” është shpallur filmi më i mirë ndërkombëtar në Festivalin e Filmit në Sundance dhe është nominuar për në “Oskarin Europian” (European Film Aëard). 

Në muajin shtator filmi “Kthimi” do të marrë pjesë në shumë festivale të rëndësishme si: në Festivalin e Filmit Botëror në Montreal të Kanadasë, në festivalin Belo Horizonte në Brazil, Naoussa Film Festival në Greqi, Fic Publa në Meksikë etj. “Prezantimi në këto festivale ka rëndësi të madhe për të gjithë ne, sepse shumica e këtyre shteteve nuk e kanë njohur shtetin e Kosovës dhe në një farë mënyre kemi mundësi të lobojmë me anë të filmit”, – thotë Blerta. Ndërsa arritja më e madhe e “Kthimit” pas fitores në Sundance është Nominimi për film të shkurtër në European Film Aëard. 

Suksesi si regjisore

“Në plan personal numëroj si arritje shumë të madhe faktin se tani jam bërë dhe anëtare e Akademisë Evropiane të Filmit (European Film Academy). Ky është një nder i madh për mua dhe një përgjegjësi akoma më e madhe për punën time të mëtejshme…” – thotë Blerta.

Edhe ne jemi njerëz…

“…Mendoj se ky film i rikujton botës fatkeqësinë e Kosovës duke u treguar se ajo që i ka ndodhur popullit të Kosovës është diçka që do të mund t’i ndodhte secilit njeri në botë, pa marrë parasysh se cilit komb, racë apo cilës klasë shoqërore i përket. Mendoj se kjo i bënë publicitet pozitiv Kosovës, sepse përmes këtij filmi atyre u rikujtohet se Kosova është e populluar me njerëz (si çdo vend tjetër i botës) e nuk është vend me njerëz të prapambetur siç na kanë parafytyruar shpesh.

Aktorët kryesorë

Aktorët kryesorë, Adriana Matoshi dhe Lulzim Bucolli. “Adriana është një aktore shumë e sinqertë dhe me një ndjeshmëri shumë të madhe. Për të gjetur rolin e mashkullit kam kaluar pak më shumë kohë. Kur zgjedh aktorët gjëja e parë që më bënë përshtypje tek ata është sinqeriteti dhe ndjeshmëria”, – thotë regjisorja kosovare.

Një regjisore nga Suhareka e krimeve të luftës…

“…Unë jam nga Suhareka, një vend në të cilin kanë ndodhur shumë fatkeqësi gjatë luftës. Kam shumë njerëz që i kam njohur dhe që sot nuk janë më me ne, janë të zhdukur, të vdekur ose kanë mbijetuar nga gjëra të tmerrshme. Gjatë realizimit të filmit dëshira ime ishte që çdo gjë të jetë sa më afër realitetit, por frikën më të madhe e kam pasur se mos lëndoja ndjenjat e personave që janë viktima të krimeve të luftës. Çdo vendim artistik për filmin është udhëhequr nga mendimi se si do ta shihnin viktimat apo familjarët e tyre. 

Por mendoj se ne duhet të trajtojmë këto tema dhe të mos i lëmë në harresë. Jemi ne ata që mund t’i trajtojmë më së miri dhe në mënyrën më reale të mundshme, sepse i kemi përjetuar vetë. Ajo çka duhet është të jemi të sinqertë me vetveten, me ndjenjat dhe përjetimet tona…”

BIO

Blerta Zeqiri jeton dhe punon në Prishtinë si regjisore me pjesëmarrje të shpeshtë në festivale ndërkombëtare të filmit me metrazh të shkurtër si: Sundance Film Festival, Oberhausen International Short Film Festival, Bradford Film Festival, etj. Është anëtare e Akademisë Europiane të Filmit. Në Festivalin e Filmit në Sundance filmi “Kthimi” është vlerësuar me çmimin si filmi më i mirë ndërkombëtar. Në shtator vijon turneun dhe në Festivale të tjera Ndërkombëtar. 

Emri: Blerta Zeqiri

Mosha: 33 vjeçe 

Vendlindja: Suharekë

Vendbanimi: Prishtinë

Arsimi: Regji

Profesioni: Regjisore

 

 

Gruaja e teatrit të vogël të Korçës

• Ky teatër drejtohet prej gjashtë vjetësh nga Zamira Kita.
• Teatri “Çajupi” i Korçës në festivalin e dramës me veprën “E madhe është gjëma e mëkatit” të autorit Mitrush Kuteli me regji të Adonis Filipit

   

Publikuar më 17.11.2012 | 14:23

 

Valeria Dedaj

-Personazhi i Tat Tanushit është një prift ortodoks “i trojeve ilire”, me shpirt të butë nga mësimet e shkrimeve të shenjta, por i mbetur me karakter të fortë dhe të papërkulur. Kur mëkaton duke kundërshtuar zërin e Zotit, dënohet me pavdekësi. Ndërsa përjetimi deri në dhembshuri i dashurisë njerëzore me ngjyra erotike për Kalien nga Tat Tanushi, zë vendin kryesor në vepër. Prova e qëndresës së njeriut në raport me jetën dhe vdekjen nëpërmjet dashurisë tokësore është prova më e rëndë për këtë njeri të devotshëm. Kjo është pjesa e fuqisë së jetës reale. 

“E madhe është gjëma e mëkatit” e autorit Mitrush Kuteli u interpretua nga Ligoraq Riza në një skenë modeste. Në njërën anë mbi një këmbalec qëndronte portreti i vizatuar i Kalies, ndërsa në anën tjetër qëndronte një stol në të cilin aktori ulej herë pas here gjatë interpretimit. Tre qirinj qëndronin të ndezur pas tij deri sa aktori vendos t’i shuaj. 

Ndonëse ekipit të vogël që kishte udhëtuar nga Korça i ishte caktuar në axhendë shfaqja në Teatrin Kombëtar të Komedisë me rastin e Festivalit të Dramës Shqipe, salla ishte e mbushur plot. 

Ky sukses i njihet edhe  drejtoreshës së teatrit “Andon Zako Çajupi”, aktores Zamira Kita. Ajo e drejton këtë teatër prej gjashtë vitesh. Sado që teatër me traditë, “Çajupi” ka fatin e gjithë teatrove lokalë mbajtja në jetë e të cilëve varet prej humorit të kryebashkiakut. Në këto kushte e drejton një aktore teatrin e vendlindjes së saj dhe shpeshherë ia del mbanë.

Zamira, prej gjashtë vitesh drejtoni teatrin e Korçës. Si e përballoni këtë përgjegjësi?

Me vështirësi. Të them të drejtën pjesa administrative është e vështirë, do përqendrim, do kohë dhe shumë punë. Ndërsa pjesa artistike kërkon më tepër impenjim. Ne kemi trupë aktorësh me të cilët punojmë në mënyrë të përhershme, por bëjmë dhe kontrata me artistë nga qytete të tjera. Me emra të njohur të ekranit të cilët jo thjesht rrisin cilësinë, por krijojnë një lloj bashkëpunimi. Këto e bëjnë shfaqjen dhe më të bukur. Por ka dhe elemente që i mungojnë teatrit tonë, për shembull vajzat dhe djemtë e rinj apo karakteret e spikatur që trupa nuk i ka. Ka diçka që e kemi dhe diçka që na mungon. Me kontratat dhe bashkëpunimet rrisim nivelin artistik të shfaqjeve.

Publiku i Korçës, sa i lidhur është me teatrin?

Mendoj se publikun e kemi afruar pikërisht me këtë zgjedhje që kemi bërë, duke ftuar  aktorë të njohur nga Tirana si Roland Trebicka, Rajmonda Bulku, Alfred Trebicka apo Gazmend Paja, Erand Sojli për komedinë dhe varietenë. Ka funksionuar mirë e bukur. 

Kjo zgjedhje është vetëm si mungesë e aktorëve të rinj? Apo mungesë besimi në profesionalizmin e tyre?

Jo, absolutisht, ne kemi pasur studentë nga Universiteti i Arteve, të cilët nuk janë kthyer më në Korçë. Ndoshta pagat e ulëta në të gjithë teatrot e vështirësojnë këtë gjë, por ne i marrim këta të rinj me kontratë kështu dhe ata mund ta gjejnë veten në teatër.

Sa premiera vë në skenë në një vit teatri i Korçës?

Ne bëjmë shtatë premiera, ndër këto, njëra është pjesë për fëmijë me kukulla. Tjetra është një spektakël rinor për shkollat e mesme me elementët më të mirë. Katër ose pesë janë premiera të mirëfillta të cilat përmbledhin dramën varietenë dhe komedinë.

Keni një mendim të përcaktuar për teatrin shqiptar?

Teatri vazhdon të funksionojë me pak sforco, me një çikë luftë. Ka aktorë të mirë, por vuan dramaturgjia. Rrogat janë të ulëta. Ne Bashkia e Korçës na ka mbështetur dhe na mbështet, pastaj dihet që buxhetet e bashkive janë të vogla dhe vetëm me shpërblime mund të rregullohet disi. 

Ju e administroni teatrin pa hequr dorë nga skena.

Të punuarit me role është puna më e bukur dhe më e madhe që unë bëj. Nuk mund ta lë kurrë punën si aktore. Teatri, interpretimi, aktrimi është ajo pjesë që është brenda Zamirës dhe që është shumë më afër meje. Nuk i lë asnjëherë rolet, dramatikë, komik apo tragjik qofshin. Më tepër preferoj lojën e karaktereve. Regjisori mund të ketë një vështrim të vetin për zbërthim dramaturgjik të personazheve të mi, por megjithatë unë punoj në mënyrë të pavarur me karakterin. Dua të di se nga vjen kjo figurë, në çfarë kohësh ka jetuar, çfarë ka të veçantë dhe çfarë tiparesh ka karakteristike. 

Sapo folët për prurjen e artistëve nga Tirana në Korçë. Është e lehtë për ju e anasjellta, të angazhoheni pranë kolegëve në Tiranë?

Unë kam dashur shumë që të interpretoj pranë Ralond Trebickës dhe ia kam arritur, disa herë. Do doja shumë të luaja me Yllka Mujon, Ndriçim Xhepën, Timo Fllkon, Luiza Xhuvanin, Robert Ndrenikën. Ka dhe shumë të tjerë me të cilët do të doja të luaja, por këto janë rastësi, varet se kur të qëllon të interpretosh ndonjëherë. Sepse më duhet të vij në Tiranë, të lë punën time si drejtuese e teatrit. Ndërsa për në Korçë e shikoj të mundur që t’i ftoj të gjithë këta emra që përmenda. 

Jeni edhe nënë e një vajze dhjetë vjeçe. Si arrini t’i koordinoni punën e teatrit me të familjes?

Të them të drejtën kjo është e vështirë, por përveçse mbështetjen e bashkëshortit kam dhe atë të nënës dhe të vjehrrës. Tani vajza është rritur dhe përpiqet dhe vetë të bëj ndonjë gjë, që unë të mund të kem pak kohë. Përpiqem ta alternoj ditën time në mënyrë të tillë që t’i bëj të gjitha dhe pavarësisht sa e vështirë dhe e lodhshme është, të mund t’ia dal. 

Çfarë ju motivon që të jeni kaq energjike?

Në art më motivon dëshira për të qenë aktive në skenë, për të bërë një jetë të bukur me miq dhe shokë. Në familje më motivon dashuria që kam për dy njerëzit më të dashur për bashkëshortin dhe vajzën time

Përse keni zgjedhur Korçën dhe jo Tiranën për të jetuar? 

Sepse atje kemi qenë më të sigurt për jetët tona. Bashkëshorti ka një biznes që i ecën shumë mirë në Korçë, prandaj të dy e kemi zgjidhur si gjënë më të mirë për familjen tonë. Korça është një qyteti i vogël, një qytet i qetë me klimë pastër. Kjo do të thotë se në të gjithë drejtimet është më mirë dhe për ne. Mbase nëse do të kthehesha dhe një herë nga e para, mund të kisha zgjedhur Tiranën për të jetuar… kushedi? 

Gjenerali i ushtrisë së vdekur nga 

Teatri i Kombësive nga Shkupi prezanton sonte, ora 20.00 në Teatrin Kombëtar “Gjenerali i Ushtrisë së vdekur” i Ismail Kadaresë, vënë në skenë nga regjisori Dino Mustafiq me trupën e Teatrit të Kombësive Shkup. Një vepër që shtron pyetjen nëse koha e “re”, njerëzit e “rinj” të cilët ngadalë zënë vendin e vet, kanë forcë dhe të pengojnë marrjen e armëve të ushtrisë së vdekur. Të ndalin tingëllimën e tmerrshme të eshtrave të vjetra, duke e lënë të pushojë në qetësi e kaluara. Skenograf: Dragutun Brez; kostumograf: Bllagoja Micevski. Interpretojnë: Bajrush Mjaku, Xhevdet Jashari, Adem Karaga etj. 

Nesër po në të njëjtën orë vjen Teatri i Vlorës “Petro Marko” me “Testamentin” e autorit Ferdinand Hysi dhe regji të Roland Mingës. Një plak 100-vjeçar mbledh rreth vetes brezin e dytë e të tretë të familjes së tij për të lënë testamentin. I gjendur në dilemë dhe përplasje mendimesh nëse nipërit dhe mbesat do ta pranojnë testamentin si përkujdesje të gjyshit apo si një copë që duhet ndarë kush e kush më shumë. Por çfarë përmban realisht ky testament. A është ky një testament i trashëgueshëm? Skena dhe kostumet: Agron Jakupi. Interpretojnë: Rikard Ljarja, Arben Tartari, Lavdimir Abilaliaj etj.